Złoty Stok i turystyka

Średniowieczna osada górnicza, z której wyewoluowało miasto, powstała tutaj niewątpliwie wraz z występowaniem i wydobywaniem złota. Ślady eksploatacji wskazują na przedział między VII – X wiek. Jednak pierwszy dokument historyczny mówiący o prowadzonych robotach górniczych w okolicach Złotego Stoku pochodzi z 1273 roku. Był to przywilej górniczy wydany przez Henryka IV Probusa, księcia wrocławskiego, dla klasztoru cystersów z Kamieńca Ząbkowickiego. Dzięki temu przywilejowi klasztor uzyskał prawo do wydobywania kruszców i udziałów w zyskach z tytułu własności ziemi. Prawo do bogactw naturalnych znajdujących się w ziemi, Henryk IV Probus zatrzymał dla siebie.

Nie wiemy dokładnie, kiedy tak naprawdę powstała osada, ale wzmiankowany w dokumencie z 1331 roku kościół w Złotym Stoku wskazuje istnienie parafii, więc i osady. Również w dokumencie spadkowym Henryka Hugowicza pojawia się nazwa „oppidum aurifodinarum” świadcząca o obecności zabudowy w okolicach Złotego Stoku.

Średniowieczny Rodowód

O średniowiecznym rodowodzie miasta przypomina też jego ułożenie urbanistyczne z wrzecionowatym układem ulic. W ciągu setek lat zmieniały się nazwy miejscowości. Uchwałą kronikarzy niemieckich najstarsza nazwa miasta Złoty Stok brzmiała GROSENA, mająca wg nich etymologiczny związek z nazwą Goldstadt (Złote Miasto). Badacze niemieccy podają również, że pierwsi germańscy, bądź frankońscy poszukiwacze złota miejscowość tę nazywali RYCHSTEYN i właśnie stąd wzięła się późniejsza nazwa REICHENSTEIN, czyli bogaty kamień. Z kolei w czeskich kronikach przez setki lat Złoty Stok znany jest pod nazwą RYCHLEBY. Do dzisiaj jedno z pasm górskich po stronie czeskiej nosi nazwę Rychlebskych Hor.

Po II wojnie światowej miasto na krótko nosiło nazwę RÓWNE, potem zmieniono ją na ZŁOTY STOK,  nazwę funkcjonującą do dziś. Szczególną datą dla Złotego Stoku jest dzień 17 lutego 1491 roku. Tego dnia Złoty Stok otrzymał od księcia Henryka Starszego z Podiebradów herb, sztandar i rangę Wolnego Miasta Górniczego. Niosło to za sobą nowe powinności, ale przede wszystkim przywileje. Na początek XVI wieku przypada szczytowy rozkwit górnictwa i hutnictwa złota, który przekłada się na dobrobyt i rozrost samego miasta. W 1507 roku książę Karol przeniósł z Ziębic do Złotego Stoku mennicę książęcą, w której bito srebrne grosze, a od 1510 roku złote dukaty z wizerunkiem księcia ziębickiego.

W 1520 roku wybudowano nowy budynek mennicy, który stoi do dzisiaj. Mennica istniała do 1621 roku. W latach 1769 -1779 w budynku mennicy mieścił się Wyższy Urząd Górniczy, który miał piecze nad wszystkimi kopalniami na Śląsku. W okresie rozkwitu miasta przebudowano również w 1517 roku kościół górniczy, a w późniejszym czasie, tj. w 1545 roku dobudowano także wieżę. Zachował się oryginalny portal wejściowy z datą. Złoty Stok nawet w okresie świetności nie posiadał umocnień miejskich ani urządzeń obronnych. Rozmieszczenie zabudowań oraz urządzeń górniczych nie sprzyjało zbudowaniu systemu obronnego wokół miasta. Brak murów obronnych miasto odczuło w późniejszym okresie.

Górnictwo 

O rozwoju górnictwa, a przede wszystkim opłacalności tego przedsięwzięcia świadczy zainteresowanie znaczących spółek górniczo – hutniczych: Turzonów, Welsów, Imhoffów i Fuggerów. W połowie XVI wieku roczna produkcja złota osiągnęła 60 kg, co stanowiło 8% produkcji złota w Europie. Świetność miasta nie trwała jednak długo. Całkowity upadek górnictwa w XVI wieku związany był z zawaleniem się w 1565 roku głównego szybu wydobywczego znajdującego się na złożu „Golden Essel” (Złoty Osioł), gdzie zginęło 59 górników. Spółka Fuggerów, do których należał zawalony szyb, poniosła wielkie straty i wycofała się z inwestowania w złotostockie kopalnie. W okresie wojny trzydziestoletniej infrastruktura miasta i pobliskich kopalń została zniszczona. Ograbione miasto w 1638 roku zostało również spalone. Wraz z upadkiem miasta zakończył się burzliwy okres rozwoju górnictwa i hutnictwa złota w Złotym Stoku. Choć może się to wydawać zaskoczeniem, wojna trzydziestoletnia pozostawiła po sobie pozytywny aspekt. Było nim rozpoczęcie produkcji czarnego prochu strzelniczego w pobliskiej miejscowości Mąkolno oraz wskutek upadku górnictwa, wyraźny rozwój rzemiosła. Warto nadmienić, że fabryka prochu w Mąkolnie działa niemal nieprzerwanie do dziś.

Rudy arsenu

Z końcem XVII wieku, za sprawą Jana Scharffenberga, skończyła się bogata historia górnictwa złota, a rozpoczął się nowy okres w dziejach miasta związany z rudą arsenu. Jan Scharffenberg, z zawodu aptekarz, rozpoczął prace nad uruchomieniem produkcji arszeniku z rud złotostockich. Eksperyment aptekarza powiódł się i już wkrótce Złoty Stok stał się potentatem w produkcji arszeniku. Ważnym okresem w dziejach miasta był czas, kiedy to właścicielami kopalni, hut arsenu była rodzina Guttler. Wkład rodziny Guttlerów w rozwój miasta był nieoceniony. Posiadali fabrykę prochu i lontów w Mąkolnie, kopalnię arsenu, hutę arszeniku oraz fabrykę farb w Złotym Stoku. Zakłady te przez kilkadziesiąt lat dawały pracę tysiącom mieszkańców. Dzięki inwestowaniu w postęp technologiczny, produkty ich firmy dostawały medale na międzynarodowych wystawach. Guttlerowie postawili pierwszą elektrownię oraz osiedle robotnicze. Byli wynalazcami i pionierami w wielu dziedzinach (np. proch bezdymny, wdrożenie technologii odzysku złota metodą chlorkową). Zbudowali kolej żelazną, łączącą Złoty Stok z Kamieńcem Ząbkowickim. Oprócz działalności gospodarczej prowadzili działalność charytatywną, zakładając fundację. Pomagali w ten sposób biednym i potrzebującym.

Kopalnia Arsenu Złoty Stok

W wyniku kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku miejscowość została bez walki zajęta przez wojska radzieckie, a następnie przekazana administracji polskiej. Dotychczasowa ludność została wysiedlona za Odrę. Głównym zakładem w Złotym Stoku po II wojnie światowej był zakład „Przemysł Arsenowy”, produkujący arszenik i złoto. W 1950 roku nazwę zmieniono na „Zakłady Przemysłu Arsenowego”, aby w 1956 roku zmienić ją na „Kopalnia Arsenu Złoty Stok”.  W 1961 roku zamknięto kopalnię. Tym samym skończył się kilkuwiekowy okres działalności górniczej w Złotym Stoku. Szacuje się, że w tym okresie wydobyto 16,5 ton złota i wyprodukowano 126 tysięcy ton arszeniku. W 1962 roku w zakładzie rozpoczęto produkcję mączki kamiennej i pigmentów. W 1977 roku zakład przyjął  nazwę „Zakłady Tworzyw i Farb”. Po 1989 roku zakłady zubożały, doprowadzając przedsiębiorstwo do bankructwa.

Atrakcje turystyczne

Aby uchronić niezwykłą i fascynującą “złotą przeszłość” przed zapomnieniem, powstała “ZŁOTA ŚCIEŻKA”. Na trasie umieszczono 11 plansz mówiących o działalności górniczej, hutniczej, menniczej i o jej związkach ze środowiskiem i historią miasta.

Obecnie Złoty Stok to miejscowość turystyczna. Utworzono tutaj także Miejską Trasę Turystyczną, która przedstawia historię i walory zachowanych zabytków miasta. Aby turystom łatwiej było odnaleźć się pośród krętych uliczek, otwarto również Punkt Informacji Turystycznej, mieszczący się w centrum miasta.

Atrakcją dla turystów jest możliwość zwiedzania miasta z przewodnikiem meleksem – repliką forda buicka. Niewątpliwie też największą atrakcją miasteczka jest Podziemna Trasa Turystyczna Kopalnia Złota z całą infrastrukturą.

złoty stok

źródło: Informacja Turystyczna Złoty Stok

Zostaw komentarz

Imię
E-mail
Comment

Polub nas